Το πρώτο βιβλίο που πήρα από τη ΣΕΜΦΕ και διάβασα ολόκληρο στάθηκε μια πραγματική αποκάλυψη. Η Καταγωγή της Σύγχρονης Επιστήμης του Sir Herbert Butterfield που βασίζεται στις διαλέξεις που έκανε στο πανεπιστήμιο του Cambridge το 1948 είναι ένα συναρπαστικό έργο για την αφετηρία του σύγχρονου κοσμοειδώλου, μιας αντίληψης για τον κόσμο και ενός τρόπου ζωής που κυριαρχεί στις δυτικές κοινωνίες σήμερα. Μη νομίσετε πως είναι υπερβολή του συγγραφέα να τοποθετεί την αρχή των δυτικών κοινωνιών στην επιστημονική επανάσταση. Ο τρόπος με τον οποίον βλέπουμε σήμερα τον κόσμο στη Δύση δεν έχει καμία σχέση με τον τρόπο με τον οποίον έβλεπαν τον κόσμο στην Αρχαιότητα, στον Μεσαίωνα, ή ακόμα και στην Αναγέννηση ή την Μεταρρύθμιση. Μπορεί οι απαρχές της Δύσης να χάνονται στα βάθη των αιώνων, αλλά η κοσμοαντίληψή μας σήμερα έχει σαφή αφετηρία τη λεγόμενη "επιστημονική επανάσταση".
Το βιβλίο με βοήθησε να καταλάβω τον τιτάνιο αγώνα που έκανε η επιστήμη για να αποτινάξει τα εμπόδια που η ίδια η ανθρώπινη σκέψη έθεσε, τις δυσκολίες που έπρεπε να αρθούν για να υπάρξει πρόοδος στην κατανόησή μας του κόσμου, τα λάθη που διέπραξαν κορυφαίες προσωπικότητες της επιστήμης αλλά και τον τρόπο με τον οποίο επηρεάστηκαν από το περιβάλλον τους στον τρόπο με τον οποίο σκέφτονταν και ερευνούσαν τον κόσμο.
Τα μαθήματα από το παρελθόν είναι πολύ χρήσιμα για κάθε επιστήμονα σε οποιαδήποτε εποχή και αν βρίσκεται. Πάντα θα επηρεαζόμαστε με τρόπους που δε συνειδητοποιούμε -και γι' αυτό είναι πιο δύσκολο να αλλάξουμε- από αντιλήψεις παλαιότερων διανοητών, γεγονός που καθιστά τη διασάφηση και την διαρκή επανεξέταση των υποθέσεών μας αναγκαία. Και βέβαια, όταν γίνεται κάποιο σπουδαίο βήμα μπροστά στον δρόμο που χαράζει η ανθρώπινη σκέψη, θα πρέπει να αναγνωρίζουμε πως ο δρόμος είχε ήδη ανοίξει με βήματα που έκαναν άλλοι επιστήμονες. Η δουλειά του ενός επηρεάζει με πολλούς τρόπους τους υπόλοιπους επιστήμονες, τόσο τους συγχρόνους όσο και τους μεταγενέστερους.
Επειδή βρήκα το κείμενο συναρπαστικό, επιτρέψτε μου να δώσω το ρεζουμέ κάθε κεφαλαίου ξεχωριστά:
Το πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου τονίζει ότι η επιστημονική επανάσταση δεν ξεκίνησε ξαφνικά. Είχε γίνει προεργασία που δημιούργησε τις απαραίτητες εκείνες ρωγμές για να μπορέσει να δει το ανθρώπινο πνεύμα πέρα από το τοίχος του αριστοτελισμού, με τις συζητήσεις να ξεκινάνε στην Οξφόρδη του 14ου αιώνα, να μεταδίδονται στο Παρίσι και από εκεί στην Ιταλία, κάνοντας τα πρώτα βήματα στον δρόμο που θα οδηγούσε στην σύγχρονη επιστήμη. Μέσα στα ίδια δηλαδή τα πλαίσια του Μεσαίωνα υπήρξαν τα περιθώρια εκείνα που επέτρεψαν στην ανθρώπινη σκέψη να αμφισβητήσει το αριστοτελικό οικοδόμημα, το ίδιο ένα μεγαλειώδες επίτευγμα της ανθρώπινης σκέψης, προετοιμάζοντας το έδαφος για ολομέτωπη αμφισβήτηση του αρχαίου κοσμοειδώλου.
Πώς ξεκίνησε η αμφισβήτηση; Μα δίνοντας σημασία στις ανωμαλίες που εμφανίζονταν στο σύστημα του Αριστοτέλη. Μπορεί να εξηγούσε πολλά πράγματα με απλό τρόπο, αλλά στην περιφέρεια του συστήματος υπήρχαν ζητήματα που δεν μπορούσαν να εξηγηθούν εύκολα από αυτό. Για να τα εξηγήσουν οι Αριστοτελικοί έκαναν φιλοσοφικές πιρουέτες και σε αυτά τα αδύναμα σημεία επικεντρώθηκε η κριτική των αμφισβητιών, οι οποίοι χρησιμοποιούσαν το ιστορικό προηγούμενο άλλων αρχαίων διδασκάλων για να διατηρήσουν το κύρος της αρχαιότητας αλλά και για να μπορέσουν να ξεπεράσουν τα προβλήματα του αριστοτελισμού.
Όλα αυτά είναι πραγματικά ενδιαφέροντα και σχετίζονται άμεσα με το κατά πόσο και εμείς οι ίδιοι είμαστε συνηθισμένοι να θεωρούμε αυτονόητα πράγματα επειδή αποτελούν μέρος της κοσμοαντίληψής μας και με το πώς μπορεί να υπάρξει επιστημονική πρόοδος, αλλά το πιο συναρπαστικό κομμάτι του πρώτου κεφαλαίου είναι κατά τη γνώμη μου το ζήτημα της κίνησης.
Ας ξεκινήσω με το πιο απλό, που είναι το πλαίσιο σκέψης μέσα στο οποίο τοποθετούμε την κίνηση. Αν σκεφτώ για αυτά που συμβαίνουν μέσα μου όταν αναλογίζομαι την κίνηση, θα δω πως αυτό που σκέφτομαι είναι σφαίρες να κινούνται μέσα σε έναν κενό γεωμετρικό χώρο. Σκέφτομαι την κίνηση με όρους της επιστημονικής επανάστασης, όπως και οι προηγούμενοι από εμένα σκέφτονταν με όρους της εποχής τους. Έτσι, ο Αριστοτέλης καταπιάστηκε με την κίνηση ενός φορτίου από ένα άλογο, ή οι νεώτεροι ασχολήθηκαν με την κίνηση βλημάτων που εκτοξεύονται από βλητικές μηχανές. Το περιβάλλον δηλαδή μας επηρεάζει στον τρόπο με τον οποίο νοητικοποιούμε τις έννοιες και τα φαινόμενα.
Πέρα από αυτό όμως, έρχεται το φαινόμενο αυτό καθ' αυτό. Και το φαινόμενο της κίνησης είναι πραγματικά ένα συναρπαστικό φαινόμενο, ένα αμέτρητο πλήθος φαινομένων που γεμίζουν την καθημερινή μας ζωή και την ζωή του ίδιου του σύμπαντος, Θεμελιώδη ερωτήματα που έχουν να κάνουν με τον τρόπο κίνησης και με την αιτία της κίνησης είναι πραγματικά συγκλονιστικά και κάνουν το ενδιαφέρον μου για τη φυσική και τη ΣΕΜΦΕ να γίνεται μεγαλύτερο. Γεννάνε μέσα μου την παιδική μου αγάπη για την επιστήμη και βάζουν φωτιά στην περιέργειά μου που αργά αλλά σταθερά έσβηνε στη ρουτίνα της καθημερινότητας.
Δεν περιέχει όμως μόνο το πρώτο κεφάλαιο συναρπαστικά ερεθίσματα για τη σκέψη μας. Στο δεύτερο κεφάλαιο τίθεται το θέμα των αστεριών και των πλανητών. Όταν σκέφτομαι ένα αστέρι έχω στο μυαλό μου εικόνες γαλαξιών και ήλιων, ενώ όταν φέρνω στον νου μου τους πλανήτες σκέφτομαι τις ακριβείς εικόνες τους από τα τεράστια και πανάκριβα τηλεσκόπια και τις διαστημικές αποστολές. Έχω τόσο εθιστεί να θεωρώ αυτονόητα αυτά που μας έμαθε η σύγχρονη επιστήμη, που δεν μπορώ να φανταστώ εύκολα πώς αντιμετώπισαν τα πράγματα οι άνθρωποι που έζησαν πριν από τις μεγάλες ανακαλύψεις.
Ας προσπαθήσουμε να δούμε τον έναστρο ουρανό χωρίς τις σημερινές γνώσεις. Πρόκειται για σώματα που αντανακλούν το φως του ήλιου; Είναι ήλιοι; Είναι τρύπες που αφήνουν φως να περάσει από μέσα τους; Πόσο μακρυά μας βρίσκονται; Από τι υλικό αποτελούνται; Πώς συμπεριφέρονται; Πότε δημιουργήθηκαν; Γιατί κάποια φαίνονται να κινούνται και κάποια όχι; Γιατί ο ουρανός διαφέρει ανάλογα με το ημισφαίριο που βρίσκεται κανείς; Τι επίδραση έχουν σε εμάς στη γη;
Αν βάλω τη φαντασία μου να δουλέψει, αν επιτρέψω στον εαυτό μου να ενθουσιαστεί από αυτά τα συναρπαστικά φαινόμενα, μπορώ να έρθω πιο κοντά στις αγωνίες της ανθρώπινης σκέψης να δώσει λύση σε αυτά τα τρομερά ενδιαφέροντα ερωτήματα. Και τότε μπορώ να θαυμάσω το μεγαλείο της σύγχρονης επιστήμης και τους τιτάνιους αγώνες που έδωσε το πνεύμα του ανθρώπου για να φτάσει εδώ που έφτασε, να ξεπεράσει τον μεσαίωνα και να φτάσει τόσο κοντά στην αλήθεια των πραγμάτων.
Τα συναρπαστικά ζητήματα που θέτει το δεύτερο κεφάλαιο δε σταματάνε εδώ. Προχωρά στο να θέσει ερωτήματα σχετικά με τον ρόλο της παρατήρησης στην επιστήμη. Αν για συγκεκριμένα φαινόμενα μπορούν να δοθούν περισσότερες της μιας εξηγήσεις, πώς μπορούμε να διακρίνουμε μεταξύ των διαφόρων εξηγήσεων που ταιριάζουν στα δεδομένα για να βρούμε αυτήν που ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα; Ποιο είναι το interplay μεταξύ λογικής και παρατήρησης για να προσεγγίσουμε την πραγματικότητα;
Όταν ένας Πτολεμαίος αποδεικνύεται πως έφτιαξε ένα διανοητικό κατασκεύασμα για να ταιριάξει τα δεδομένα της εποχής του και το κατασκεύασμα αυτό δεν ανταποκρίνεται στην αλήθεια των πραγμάτων, πώς μπορούμε εμείς να είμαστε σίγουροι ότι οι δικές μας εξηγήσεις ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα και δεν είναι φτιαγμένες έτσι ώστε απλά να οδηγούν στα επιστημονικά δεδομένα χωρίς όμως να πρόκειται για τις πραγματικές αιτίες των φαινομένων;
Και πέρα από αυτό, πώς μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι τα επιχειρήματά μας είναι πραγματικά λογικά και δεν ακούγονται απλά λογικά σε αυτιά που είναι έτοιμα ή και πρόθυμα να πιστέψουν και να αποδεχτούν ένα επιχείρημα χωρίς αυτό να είναι πραγματικά λογικό; Όταν προσωπικότητες τεραστίου μεγέθους πλανήθηκαν ως προς την λογικότητα επιχειρημάτων τους, πώς μπορούμε εμείς να υποβάλλουμε σε έλεγχο τα δικά μας επιχειρήματα ώστε οι συλλογισμοί μας να είναι λογικοί και όχι λογικοφανείς;
Αλλά και στο ιστορικό κομμάτι έχει κάτι σοβαρό το κεφάλαιο αυτό να πει. Ο δημοφιλής μύθος του Κοπέρνικου που γνωρίζει το ευρύ κοινό είναι πράγματι ένας μύθος. Ο πραγματικός Κοπέρνικος δεν ήταν ο επαναστάτης που διέρρηξε τους δεσμούς της ανθρωπότητας με το παρελθόν, αλλά φαίνεται πως αποδεχόταν τον αριστοτελισμό ο οποίος αποτελούσε το υπόβαθρο για τις διάφορες αστρονομικές θεωρίες της αρχαιότητας και του μεσαίωνα, γεγονός που αποτέλεσε τελικά μειονέκτημα και στην δική του θεωρία, αν και βοήθησε στη διάδοση των ιδεών του εκείνη την εποχή. Αντί δηλαδή να αποτελεί την αφετηρία, φαίνεται πως ο Κοπέρνικος σηματοδοτεί το τέλος μιας εποχής, την οποία θα διαδεχτεί η επιστημονική επανάσταση.
Στο τρίτο κεφάλαιο, ο συγγραφέας μιλάει για την ιατρική, τη φυσιολογία, την ανατομία και ειδικότερα τη λειτουργία της καρδιάς, αντικείμενα που αποτελούν την καθημερινή μου ενασχόληση. Άλλωστε, μην ξεχνάμε πως το blog και η ΣΕΜΦΕ γενικότερα είναι το hobby μου. Κύρια ασχολία μου παραμένει η ιατρική και γι' αυτόν τον λόγο το κεφάλαιο αυτό με προβληματίζει ιδιαίτερα.
Αν αναλογιστεί κανείς τα διανοητικά εμπόδια τα οποία έπρεπε να υπερπηδηθούν για να αποκτήσουμε μια ρεαλιστική αντίληψη για τη μηχανική λειτουργία της καρδιάς, τότε μπορούμε να διατυπώσουμε χρήσιμες σκέψεις για την κατάσταση της επιστήμης σήμερα. Παγιωμένες αντιλήψεις, αυθεντίες, αλλά και το προσωπικό bias του ερευνητή κατά την ίδια την διαδικασία της έρευνας επηρεάζουν την επιστημονική γνώση που νομίζουμε πως έχουμε. Άραγε πόσα εμπόδια που οι ίδιοι έχουμε θέσει θα πρέπει να υπερπηδήσουμε και σήμερα για να φτάσουμε στην αλήθεια των πραγμάτων και σε τι βαθμό μας προστατεύει από τέτοια λάθη η επιστημονική επανάσταση που έχει συντελεστεί;
Αν σημαντικές προσωπικότητες του παρελθόντος πίστευαν πράγματα που σήμερα φαίνονται ανόητα, δεν εμποδίζει τίποτα και εμάς να πιστεύουμε πράγματα που στο μέλλον θα αποδειχτούν εξίσου ανόητα. Η διαρκής διερώτηση για το πώς αποδεικνύεται μια ιδέα, για το πώς λειτουργεί στη φύση αυτό που εμείς μελετάμε με ένα μοντέλο και για το πώς αυτό διαπιστώνεται, μας βοηθάει να αποφύγουμε λάθη που θα κάναμε επειδή πιστέψαμε σε μια ιδέα χωρίς να υπάρχει πλήρης και ορθή απόδειξη για την αλήθεια της. Αυτό που λέω είναι πως τα λάθη των ανατόμων της Αναγέννησης αφορούν άμεσα τους φυσικούς της σύγχρονης εποχής!
(Συνεχίζεται...)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου