Αν υπάρχει κάποιος στην Αρχαιότητα που προσεγγίζει στο μοντέλο του Homo Universalis της Αναγέννησης, αυτός είναι ο Αριστοτέλης. Ξέρουμε ότι έχει γράψει συγγράμματα φοβερού εύρους και εμβρίθειας. Και όμως, αυτά που σώζονται είναι ένα μικρό μέρος από το σύνολο των έργων που του αποδίδονται. Ασχολήθηκε με όλες τα διανοητικά ερωτήματα της εποχής του, με όλους τους κλάδους της γνώσης, ενώ θεμελίωσε αρκετούς επιστημονικούς κλάδους και επισκίασε την επιστήμη για αιώνες με το μέγεθος της διανοίας του.
Αποδέχτηκε τις βασικές αρχές του Πλάτωνα και δημιούργησε ένα πολύπλευρο έργο που άφησε τη σφραγίδα του στην ιστορία του Δυτικού πνεύματος μέχρι την Επιστημονική Επανάσταση. Το κεφάλαιο του Lindberg περιγράφει με σαφήνεια -και αυτό είναι μια μεγάλη αρετή για ένα τέτοιο βιβλίο- τις βασικές διδασκαλίες του Αριστοτέλη, τις αρχές πίσω από τις υποθέσεις του και τη σχέση του με τα μεγάλα φιλοσοφικά ρεύματα της εποχής. Επιτέλους καταλαβαίνουμε σε γενικές γραμμές τι θα έπρεπε να πολεμήσει η ανθρώπινη σκέψη με την Επιστημονική Επανάσταση για να θέσει τα θεμέλια του σύγχρονου κόσμου.
Σαν καλός σκεπτικός, επικρίνω την ταύτιση πολλών υποθέσεων που διατύπωσε ο Αριστοτέλης με την αλήθεια καθ' αυτή. Είναι άλλο πράγμα μια επιστημονική υπόθεση, και άλλο ένα δόγμα, όσο λογικοφανές και αν είναι. Αν κάτι μας δίδαξε η ιστορία των αιώνων που πέρασαν είναι πως οι βεβαιότητες ακόμα και μιας ολόκληρης εποχής αποδεικνύονται γεμάτες τρύπες και προβλήματα αν τις κοιτάξει κανείς με το πέρασμα του χρόνου. Καταλαβαίνω όμως τη γοητεία που ασκεί μια πεποίθηση και τη δυσκολία να ξεχωρίζει κανείς συνεχώς και με σαφήνεια μια επιστημονική υπόθεση από την φυσική αλήθεια.
Δεν μπορώ παρά να παρασυρθώ και να φανταστώ τι θα γινόταν αν ο Αριστοτέλης ήταν περισσότερο πυρρωνιστής παρά πλατωνιστής. Τι ώθηση θα δινόταν στην επιστημονική αναζήτηση αν η υπόθεση και η αυτοκριτική είχε πάρει τη θέση που απέκτησε τελικά το δόγμα μέσα στο μυαλό των ανθρώπων που ακολούθησαν. Ένας Καρνεάδης με την εμβέλεια και το ακαταπόνητο ερευνητικό ενδιαφέρον του Αριστοτέλη θα είχε φέρει τα πάνω - κάτω στη Γη. Ας ξαναγυρίσω όμως στα... γήινα και ας αφήσω τις ονειροπολήσεις για αργότερα.
Πέρα από τις πληροφορίες για την εργασία και την προσφορά του Αριστοτέλη στην βιολογία, την ζωολογία, την βοτανική, την ψυχολογία, την ορυκτολογία, την μετεωρολογία, την σεισμολογία, την φυσική και την κοσμολογία, το βιβλίο θέτει πάλι το ερώτημα που συναντήσαμε και στον Πλάτωνα: Ο κόσμος είναι προϊόν τύχης, όπως ήθελαν οι ατομικοί, ή είναι δομημένος λογικά; Και τι σημαίνει αυτό το λογικά; Είναι φοβερό πως τόσες χιλιάδες χρόνια μετά τη διατύπωση του ερωτήματος, ακόμα δεν μπορούμε να δώσουμε μια σαφή και οριστική απάντηση. Ποια είναι η φύση των φυσικών νόμων στη σύγχρονη φυσική; Αυτό είναι ένα συναρπαστικό ερώτημα που θα με απασχολεί όσο μαθαίνω τη σύγχρονη επιστήμη.
Όσο ενδιαφέρον και αν παρουσιάζουν οι ιστορικές λεπτομέρειες της διδασκαλίας του, για τη μορφή και την ύλη, για το γενικό και το ειδικό, για τις πέντε ουσίες και τα πρώτα κινούντα, για την αιωνιότητα του σύμπαντος, για την ελαφρότητα ως θετική ιδιότητα όπως ακριβώς και το βάρος, για τις πενήντα πέντε πλανητικές σφαίρες και την περίμετρο της σφαιρικής Γης, για την κίνηση υπό αντίσταση και για τους λόγους που τα αντικείμενα κινούνται, ακόμα πιο ενδιαφέρον παρουσιάζει η πρόοδος που έχει γίνει από τότε και το πώς μπορούμε να διδαχτούμε από την αλλαγή στην κοσμοαντίληψη που συνέβη για να κριτικάρουμε τη δικιά μας αντίληψη για το σύμπαν.
Το πόσο λάθος είχαν τα λογικά επιχειρήματα μιας διάνοιας όπως ο Αριστοτέλης προσφέρει μάθημα σημαντικό σε εμάς: η διαρκής κριτική των ιδεών μας είναι επιβεβλημένη. Δεν μπορούμε να επαναπαυόμαστε σε "κοινούς τόπους" και λογικές νομοτέλειες. Διατυπώνουμε υποθέσεις και πρέπει να τις ελέγχουμε από χίλιες, όχι, από μύριες, μεριές αν θέλουμε να προσεγγίσουμε την επιστημονική αλήθεια. Πρέπει ακόμα να αποδεχτούμε πως είναι εξαιρετικά εύκολο να μετατρέψουμε υποθέσεις σε δόγματα τα οποία θα αποδειχτούν τελικά λάθος και πως είμαστε παιδιά της εποχής μας, με τους περιορισμούς που ο ορίζοντάς της μας επιβάλλει. Σε μια δεδομένη στιγμή, περισσότερη σημασία έχει το κλίμα της υγιούς αμφισβήτησης, παρά η πεποίθηση για την ορθότητα των ιδεών μας.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου