Τελικά παράγγειλα το Demystifying Mentalities, του G.E.R. Lloyd, από τη βιβλιογραφία του Lindberg. Πρόκειται για ένα βιβλίο με σκοπό την αποδόμηση της έννοιας της νοοτροπίας όπως έχει χρησιμοποιηθεί από διάφορους διανοητές για να περιγράψει συμπεριφορές που θα μπορούσαν κάλλιστα να εξηγηθούν διαφορετικά.
Να σας πω την αλήθεια, είχα ένα πρόβλημα με την νοοτροπία. Δε μου αρέσει σαν εξήγηση των δεινών που πλήττουν την Ελλάδα αυτή την περίοδο, αλλά βλέπω πως είναι μια αγαπημένη εξήγηση διανοητών όπως είναι ο Στέλιος ο Ράμφος, ο οποίος γυρνάει πίσω στο Βυζάντιο για να εξηγήσει γιατί χρεοκοπήσαμε το 2010. Κατά τη γνώμη μου τα προβλήματα είναι προβλήματα πολιτικών επιλογών, επιλογών που έγιναν για συγκεκριμένους λόγους και ήταν στο χέρι μας να μην είχαν γίνει, όπως είναι και στο χέρι μας να αντιστρέψουμε πολλές από τις επιλογές αυτές και να κάνουμε και επιλογές προς εντελώς άλλη κατεύθυνση. Με την εξήγηση της νοοτροπίας χάνεται η προσωπική ευθύνη του καθενός από εμάς και μειώνεται η δυνατότητά μας να αλλάξουμε τα πράγματα.
Επειδή λοιπόν νομίζω πως πάντα η αλλαγή είναι δυνατή, με ενοχλούσε που ορισμένοι τα ρίχνουνε στη νοοτροπία. Βέβαια, από την άλλη, είναι και μερικοί άνθρωποι που σε κάνουν πραγματικά να αναρωτιέσαι: μα πώς σκέφτεται αυτός έτσι, ή, μα δε σκέφτεται καθόλου και είναι κολλημένος σε ένα πράγμα μόνο; Μερικές φορές, όσο και ας μη μου αρέσει, η νοοτροπία είναι μια εξήγηση που έρχεται εύκολα στον νου. Για αυτούς τους λόγους είχα έντονο ενδιαφέρον να διάβαζα το βιβλίο αυτό. Και δεν απογοητεύτηκα στην επιλογή μου να το αγοράσω. Άσε που τελικά θα μου φανεί και διπλά χρήσιμο. Θα δείτε το γιατί αργότερα.
Λοιπόν, όσον αφορά τις νοοτροπίες, αφού πρώτα τονίσει τη δυσκολία να εφαρμόσουμε έννοιες δικές μας σε κοινωνίες που δεν τις διαθέτουν εκπεφρασμένες γλωσσικά, ο Lloyd μας εξηγεί ιστορικά πώς αναπτύχθηκε στην αρχαία Ελλάδα η ορολογία που έχουμε ταυτίσει στο μυαλό μας με τον ορθολογισμό και την κριτική σκέψη. Μας αποκαλύπτει πως αυτοί που την πρωτοχρησιμοποίησαν κάθε άλλο παρά ορθολογιστές ήταν. Χρησιμοποιούσαν την κριτική για να πολεμήσουν τους διανοητικούς τους αντιπάλους, για παράδειγμα τους μάγους ή τους ιερείς, αλλά και οι ίδιοι πρότειναν εξίσου παλαβές θεωρίες για τη λειτουργία του φυσικού κόσμου. Ο τρόπος τον οποίον πολλοί χρησιμοποιούμε σήμερα για να βάλουμε τα πράγματα σε κουτάκια δημιουργήθηκε στη Δύση για να εξυπηρετεί ανταγωνισμούς και όχι ως μια ολοκληρωμένη και αυτόνομη κοσμοθεωρία. Αυτό αποδυναμώνει το επιχείρημα εκείνων που μιλούν για προ-λογική και λογική νοοτροπία, ή για πρωτόγονη και μοντέρνα νοοτροπία.
Παράλληλα, αν μελετήσουμε την ιστορία βλέπουμε πως στην ίδια κοινωνία θα βρούμε ανθρώπους με όλων των ειδών τις συμπεριφορές. Μαζί με τον μάγο, συνυπάρχει ο φιλόσοφος και ο επιστήμονας και ο εναλλακτικός θεραπευτής. Άρα μια νοοτροπία δεν μπορεί να χαρακτηρίζει ολόκληρη την κοινωνία. Αλλά και στον ίδιο άνθρωπο πολλές φορές συναντούμε διαφορετικές συμπεριφορές. Ένας επαγγελματίας επιστήμονας μπορεί να πιστεύει στα ζώδια, χωρίς αυτό να σημαίνει πως ο άνθρωπος έχει ταυτόχρονα δυο νοοτροπίες!
Ο Lloyd θεωρεί πως τα φαινόμενα που προσπαθούσε να εξηγήσει η ασαφής έννοια της νοοτροπίας εξηγούνται καλύτερα από τις κοινωνικές και ιδιαίτερα τις πολιτικές συνθήκες και το γλωσσικό περιβάλλον που δημιουργούν και για να μας δώσει το έναυσμα για προβληματισμό αναλύει λεπτομερώς τις συνθήκες κάτω από τις οποίες αναδύθηκε η αρχαία ελληνική φιλοσοφία και επιστήμη, ενώ στο τέταρτο μέρος του βιβλίου κάνει και μια συγκριτική μελέτη μεταξύ της αρχαίας Ελλάδας και της αρχαίας Κίνας.
Για να συνδέσω τώρα το βιβλίο αυτό με το κεφάλαιο της ελληνικής και ρωμαϊκής ιατρικής από το βιβλίο του Lindberg, πρέπει να πω πως ο Lloyd έχει ασχοληθεί σε βάθος με την αρχαία ελληνική επιστήμη και ιδίως την ιατρική. Μάλιστα, στο βιβλίο του μας δίνει συχνά παραδείγματα από τους αρχαίους Έλληνες ιατρούς και είναι πραγματικά φοβερό να διαβάζεις ιπποκρατικό κείμενο να ασκεί δριμεία κριτική σε μη ιπποκρατικούς θεραπευτές, κριτική που να είναι εξαιρετικά λογική, και αμέσως μετά να βλέπεις τον συγγραφέα να προτείνει θέσεις που είναι προϊόν της φαντασίας του και όχι της λογικής του, όπως ακριβώς κάνανε και οι μη ιπποκρατικοί που μόλις κατέκρινε!
Κατά τη γνώμη μου, το μεγάλο θετικό στοιχείο της ιπποκρατικής ιατρικής και μετέπειτα της ιατρικής του Γαληνού είναι το ότι βάζει πάνω στο τραπέζι και, σε μεγάλο βαθμό, δίνει κυρίαρχη σημασία σε νατουραλιστικές εξηγήσεις για την αιτιολογία και την αντιμετώπιση των ασθενειών. Μπορεί δηλαδή να μην έχουμε την αρχή για μια αμιγώς ορθολογική ιατρική, αλλά έχουμε σημαντικά θεμέλια για μια νατουραλιστική ιατρική. Δυστυχώς βέβαια η αυθεντία του Γαληνού και του Ιπποκράτη στάθηκε εμπόδιο για την ανάπτυξη της ιατρικής στους χριστιανικούς αιώνες που ακολούθησαν στη Δύση. Αυτή η κατάσταση είναι αντίστοιχη με την επίδραση του Αριστοτελισμού στη Φυσική για την οποία έχουμε μιλήσει παλιότερα.
Δε θα κουραστώ να το επαναλαμβάνω, πως η ιστορία της επιστήμης μας δίνει ένα πολύ χρήσιμο μάθημα για την επιστημονική πράξη σήμερα. Όταν βλέπεις κορυφαίους διανοητές του παρελθόντος να διατυπώνουν θεωρίες ανορθολογικά, να χρησιμοποιούν τη φαντασία και να δογματίζουν "εξηγώντας" πειράματα και παρατηρήσεις με τρόπους τελείως λάθος, δεν μπορείς παρά να είσαι εξαιρετικά προσεκτικός σε αυτά που αποδέχεσαι σήμερα ως αλήθειες στην επιστημονική σου έρευνα. Κανένας δεν είναι απρόσβλητος από αυτά τα διανοητικά λάθη. Για αυτό χρειάζεται να αναπτύξουμε πολλές δικλείδες ασφαλείας και να κάνουμε άφθονη αυτοκριτική.
Εξαιρετικά ενδιαφέρον, τέλος, παρουσιάζει το γεγονός πως με αυτά τα λάθη η επιστήμη προχώρησε προς μια κατεύθυνση και πως από την πρωτόγονη εποχή έχουμε φτάσει εδώ που έχουμε φτάσει. Η απραξία δηλαδή στην οποία θα οδηγούμασταν από την απαίτηση για τέλειες αποδείξεις θα ήταν καταστροφική. Και δική μου διανοητική απαίτηση δεν είναι η τέλεια απόδειξη μιας θεωρίας, αλλά η συνειδητή επίγνωση των ορίων και των αδυναμιών των θεωριών που διατυπώνουμε ή μελετάμε. Να μη μπερδεύουμε δηλαδή ωραίες ιδέες με την φυσική πραγματικότητα καθ' εαυτήν.
Όσον αφορά στο κομμάτι των ιστορικών πληροφοριών, θα ήθελα να τονίσω τη σημασία του Αλεξανδρινού Μουσείου και την ανάπτυξη που είχε η ανατομία στην Αλεξάνδρεια των Πτολεμαίων, με τον Ηρόφιλο και τον Ερασίστρατο να πραγματοποιούν ανατομές (ακόμα και σε ζωντανούς ανθρώπους!) και να πλουτίζουν ιατρική επιστήμη με γνώσεις αλλά και όρους που χρησιμοποιούμε ακόμη και σήμερα (και φυσικά με ιδέες που έχουν σταματήσει να θεωρούνται σοβαρές εδώ και αιώνες!)
Ο δε Γαληνός, του οποίου τα λάθη στην ανατομία, εξαιτίας των γενικεύσεων που έκανε για τον άνθρωπο από τις μελέτες του σε ζώα, είναι διάσημα, επεξεργάστηκε τη θεωρία του Ιπποκράτη για τους χυμούς που αποτελούν το ανθρώπινο σώμα, αλλά και του Πλάτωνα για τα τρία μέρη της ψυχής, με αποτέλεσμα να περάσουμε τόσους αιώνες στη Δύση διδάσκοντας πράγματα τα οποία δε στέκουν. Αυτός ο φιλόσοφος - επιστήμονας ήταν υπέρμαχος της τελεολογίας στη φύση, γεγονός που τον έκανε ιδιαίτερα αγαπητό και στις τρεις μονοθεϊστικές θρησκείες και συνέβαλε, σε συνδυασμό με την πληρότητα και το τεράστιο διανοητικό εύρος του έργου του, στην πνευματική του κυριαρχία στις περιοχές όπου ο μονοθεϊσμός επικρατούσε.
Η φύση δεν κάνει κάτι μάταια, είπε ο Γαληνός. Και με το σκεπτικό αυτό προσπάθησε να εξηγήσει πως διάφορες κοιλότητες στο διάφραγμα μεταξύ των κοιλιών στην καρδιά συνεχίζουν με αόρατους πόρους μέσα από τους οποίους μεταδίδεται το αίμα από τη δεξιά στην αριστερή καρδιά. Η τελεολογία μπορεί να θυμίζει την κουβέντα για τη λογικότητα του σύμπαντος (παίζει ή δεν παίζει ο "Θεός" ζάρια με το σύμπαν;) αλλά είναι ποιοτικά διαφορετική. Ο Lindberg κλείνει το κεφάλαιο με την επισήμανση πως ακόμα και στη σύγχρονη επιστήμη δεν έχουμε οριστικές απαντήσεις πάνω στα ζητήματα αυτά. Από τη δική μας πλευρά, θα κουβεντιάζουμε τα ζητήματα αυτά κάθε φορά που θα ανακύπτουν.
Στην φωτογραφία απεικονίζεται ο Πτολεμαίος ο Β', ο Φιλάδελφος με την αδερφή του / γυναίκα του (εξ ου και... φιλάδελφος) Αρσινόη την Β'.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου